Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, dünya çapında 55 milyondan fazla birey bunama olarak da bilinen demans sorunuyla mücadele ediyor. Bu sayının, küresel nüfusun yaşlanmasıyla beraber 2050 yılına kadar 139 milyona ulaşması öngörülüyor. Demans, sadece unutkanlıkla sınırlı kalmayıp, bireylerin hafıza, dikkat, dil, karar verme yetenekleri ve günlük yaşam becerilerini olumsuz etkileyerek bağımsızlıklarını kaybetmelerine yol açan karmaşık bir klinik sendromdur. Bu durum, hem hastaların hem de onlara bakan kişilerin yaşam kalitesini önemli ölçüde düşürebilmektedir.
Hastalığın en yaygın nedeni Alzheimer olsa da, demansın ortaya çıkışında yaş, genetik yatkınlık ve aile öyküsü gibi değiştirilemeyen faktörlerin yanı sıra, yaşam tarzıyla ilişkili değiştirilebilir risk faktörleri de büyük rol oynamaktadır. Acıbadem International Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Fikri Halaçoğlu, yaz dönemindeki bazı alışkanlıkların demans riskini artırabileceği konusunda uyarılarda bulunuyor. Halaçoğlu, “Yaz mevsiminde demans riskini yükselten en önemli iki etken, vücudun susuz kalması ve kan basıncındaki dalgalanmalardır. Bu sebeple, susuzluk hissini beklemeden bol su tüketimi ve yüksek tansiyon hastalarının kan basınçlarını düzenli olarak kontrol etmeleri kritik öneme sahiptir” şeklinde açıklıyor. Dr. Halaçoğlu, yaşam boyu değiştirilebilir risk faktörlerine odaklanarak demans vakalarının yaklaşık yüzde 40'ının önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini belirtiyor.
Yaz Aylarında Demans Riskini Artıran Faktörler
Susuz Kalmak
Nöroloji Uzmanı Dr. Fikri Halaçoğlu, yaz aylarında sık tekrarlayan veya ciddi boyuttaki susuzluğun, özellikle yaşlı bireylerde demans için önemli bir risk faktörü olduğunu vurguluyor. Vücudun susuz kalması, idrar yolu enfeksiyonları, elektrolit dengesizlikleri, uyku bölünmesi ve tansiyon düzensizlikleri aracılığıyla zihinsel performansı hızla bozabilir. Bu durum doğrudan kalıcı demansa yol açmaktan ziyade, mevcut bilişsel zayıflığı belirgin hale getirebilir, deliryumu tetikleyebilir ve damar sağlığını olumsuz etkileyerek uzun vadede beyin rezervini azaltabilir. Sonuç olarak, vasküler demans başta olmak üzere Alzheimer tipi demans riskinin artmasına neden olabilir. Güneşin en yoğun olduğu 11.00-16.00 saatleri arasında dışarı çıkmaktan kaçınmak ve susuzluğu beklemeden düzenli su tüketmek önemlidir.
Yüksek Tansiyon
Yaz sıcakları, yetersiz sıvı alımı ve tansiyon ilaçlarının düzensiz kullanımı, kan basıncında dalgalanmalara yol açabilir. Özellikle orta ve ileri yaşlarda kontrol altına alınamayan hipertansiyon, beyinde küçük damar hastalıkları, kalp krizi ve beynin iletişim ağında hasar riskini artırır. Bu damar hasarları, hem vasküler demans hem de Alzheimer hastalığı için ek bir yük oluşturan önemli faktörlerdir. Tansiyonu düzenli ölçmek, hekim kontrollerini aksatmamak, ilaçları düzenli kullanmak, tuz tüketimini azaltmak ve sağlıklı beslenmek hayati önem taşır.
Diyabet ve Metabolik Sendrom
Diyabet nedeniyle kan şekeri seviyesinin uzun süre yüksek seyretmesi, beyni besleyen küçük damarlarda hasara, inflamasyona ve insülin direnci üzerinden bilişsel gerileme riskine yol açabilir. Diyabetin hipertansiyon ve obezite ile birlikte görülmesi riski önemli ölçüde artırır. Metabolik sendrom; yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, bel çevresi yağlanması ve kan yağlarındaki bozuklukların bir arada görüldüğü bir durumdur. Bu durum, beyin damarlarında hasar ve kronik inflamasyon yoluyla bilişsel gerileme riskini artırabilir. Kan şekeri, tansiyon ve kolesterol değerlerini düzenli takip etmek, hekimin tedavi planına uymak, sağlıklı ve dengeli beslenmek, ideal kiloyu korumak ve düzenli yürüyüş yapmak önerilir.
Sağlıksız Beslenme
Doymuş yağlar, aşırı tuz, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdalar içeren bir beslenme tarzı, obezite, insülin direnci, hipertansiyon ve ateroskleroz gelişimini kolaylaştırarak beyin ve damar sağlığını olumsuz etkiler. Ayrıca kronik inflamasyonu ve oksidatif stresi artırarak sinir hücrelerinde hasara ve zamanla bilişsel işlevlerde gerilemeye zemin hazırlayabilir. Yaz aylarında yüksek kalorili besinler, dondurma ve şekerli içecek tüketimi ile geç saatlerde yemek yemek, kilo, vücut lipid metabolizması ve glisemik indeks üzerinde olumsuz etkilere sahiptir. Akdeniz tipi beslenme modelini benimsemek ve porsiyon kontrolüne dikkat etmek faydalıdır.
Hareketsizlik
Hareketsizlik, obezite, diyabet, hipertansiyon ve depresyon üzerinden demans riskini artırır. Yaz aylarında sıcak hava, özellikle yaşlı bireylerin dış ortam aktivitelerini kısıtlayabilir. Bilimsel veriler, uzun süreli hareketsiz yaşamın beyin sağlığı için bağımsız bir risk göstergesi olabileceğini göstermektedir. Hekim önerisiyle orta şiddette fiziksel aktivite hedeflenmeli ve yürüyüşler sabah erken veya akşam serin saatlerde yapılmalıdır.
Sigara ve Alkol
Sigara, damar iç yüzeyini bozarak beyne giden kan akışını azaltır ve özellikle damar tıkanıklığına bağlı bilişsel gerileme riskini yükseltir. Alkol ise doğrudan beyinde toksik etki yaratarak hafıza ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkiler. Ayrıca alkol tüketimi, uyku bozukluğu ve özellikle B vitaminleri olmak üzere beslenme yetersizlikleri yoluyla bilişsel işlevlerin bozulmasına katkıda bulunabilir. Sigara ve alkolden uzak durmak, demans riskini azaltmada önemli bir adımdır.
